Sự Thật Phía Sau Làn Sóng ‘Sa Thải Vì AI’: Chiêu Trò Tẩy Trắng Hay Cuộc Cách Mạng Công Nghệ Thực Thụ?

Kể từ đầu năm 2024, một làn sóng sa thải mới đã quét qua thung lũng Silicon và các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Khác với những đợt cắt giảm trước đây vốn thường được lý giải bằng lý do kinh tế suy thoái, lần này, một cái tên mới xuất hiện dày đặc trong các thông cáo báo chí: Trí tuệ nhân tạo (AI). Các công ty tuyên bố rằng họ cần tinh giản bộ máy để dành nguồn lực đầu tư cho AI, hoặc AI đã giúp họ tối ưu hóa quy trình đến mức không cần nhiều nhân sự như trước. Tuy nhiên, dưới cái nhìn của các chuyên gia kinh tế và nhân sự, câu chuyện này dường như không hề đơn giản như những gì các CEO đang quảng bá.

1. Hiện tượng ‘AI-washing’ trong quản trị nhân sự

Khái niệm AI-washing (tẩy trắng bằng AI) ban đầu dùng để chỉ việc các công ty quảng cáo quá mức về khả năng AI trong sản phẩm của mình. Giờ đây, thuật ngữ này đang được mở rộng sang lĩnh vực nhân sự. Các chuyên gia cho rằng, việc đổ lỗi cho AI là một chiến thuật truyền thông thông minh. Thay vì thừa nhận rằng công ty đang gặp khó khăn về tài chính, hoặc đã mắc sai lầm nghiêm trọng khi tuyển dụng quá đà trong giai đoạn 2021-2022, các lãnh đạo doanh nghiệp chọn cách gắn việc sa thải với một xu hướng công nghệ tương lai đầy hứa hẹn. Điều này giúp xoa dịu các nhà đầu tư, khiến họ tin rằng công ty đang đổi mới và tiên phong thay vì đang thu hẹp quy mô.

Chiến lược làm hài lòng phố Wall

Thị trường chứng khoán luôn phản ứng tích cực với từ khóa AI. Khi một công ty tuyên bố sa thải để tập trung vào AI, giá cổ phiếu thường có xu hướng tăng vì nhà đầu tư kỳ vọng vào sự bứt phá về năng suất và lợi nhuận trong tương lai. Đây chính là động lực để các doanh nghiệp ‘mượn danh’ AI để thực hiện các cuộc thanh trừng nhân sự mà nếu thực hiện với lý do khác, họ có thể bị đánh giá là đang suy yếu.

2. Hệ quả từ cơn ‘say’ tuyển dụng sau đại dịch

Để hiểu rõ bản chất, chúng ta cần quay lại giai đoạn đại dịch COVID-19. Khi đó, nhu cầu kỹ thuật số tăng vọt, các công ty công nghệ đã điên cuồng tuyển dụng để chiếm lĩnh thị trường. Hàng nghìn nhân viên được đưa vào các vị trí mà đôi khi nhiệm vụ của họ không thực sự rõ ràng. Khi thế giới quay trở lại trạng thái bình thường và lãi suất ngân hàng tăng cao, các công ty này rơi vào tình trạng thừa thãi nhân lực và chi phí vận hành quá lớn. Việc sa thải là điều tất yếu để cân đối lại bảng thu chi. Tuy nhiên, việc thừa nhận tuyển dụng sai lầm sẽ làm giảm uy tín của ban lãnh đạo, do đó, AI trở thành một ‘vật tế thần’ hoàn hảo.

Thực tế năng lực của AI hiện nay

Mặc dù các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như GPT-4 hay Claude đã có những bước tiến thần tốc, nhưng chúng vẫn chưa đủ khả năng để thay thế hoàn toàn một nhân viên có kinh nghiệm trong các công việc phức tạp. Năng suất thực tế mà AI mang lại hiện nay chủ yếu nằm ở việc hỗ trợ viết code, tóm tắt văn bản hoặc trả lời khách hàng ở mức độ cơ bản. Việc cho rằng AI có thể thay thế ngay lập tức hàng chục nghìn vị trí chuyên môn là một sự thổi phồng quá mức.

3. Tác động tâm lý và văn hóa doanh nghiệp

Sử dụng AI làm lý do sa thải gây ra một hệ lụy tiêu cực đối với những nhân viên còn ở lại. Họ không chỉ cảm thấy bất an về tương lai nghề nghiệp mà còn nảy sinh tâm lý thù ghét công nghệ mới. Thay vì coi AI là công cụ hỗ trợ để phát triển, nhân viên bắt đầu xem nó là kẻ thù cướp đi sinh kế. Điều này vô hình trung làm chậm lại quá trình chuyển đổi số thực sự tại các doanh nghiệp vì sự phản kháng ngầm từ phía con người.

4. Những lĩnh vực thực sự bị đe dọa

Nói như vậy không có nghĩa là AI không gây ra sự xáo trộn. Các ngành nghề như nhập liệu, kiểm thử phần mềm cơ bản, viết nội dung quảng cáo đơn giản và dịch vụ khách hàng đang thực sự bị thu hẹp. Tuy nhiên, con số nhân sự bị ảnh hưởng bởi AI thực tế thấp hơn nhiều so với tổng số người bị sa thải trong các đợt cắt giảm gần đây. Sự chênh lệch giữa số người mất việc và khả năng thay thế của AI chính là minh chứng cho giả thuyết tẩy trắng.

5. Lời kết: Cần một cái nhìn tỉnh táo

Chúng ta đang sống trong một giai đoạn chuyển giao quan trọng. AI chắc chắn sẽ thay đổi thị trường lao động, nhưng nó không phải là lý do duy nhất hay chính yếu cho những cuộc khủng hoảng nhân sự hiện nay. Các ứng viên và người lao động cần trang bị tư duy phản biện để nhìn thấu các chiến lược truyền thông của doanh nghiệp. Thay vì hoang mang lo sợ, việc tập trung nâng cao kỹ năng sử dụng công cụ AI và tư duy sáng tạo sẽ là tấm lá chắn tốt nhất. Đối với các doanh nghiệp, việc sử dụng AI như một chiêu bài truyền thông có thể mang lại lợi ích ngắn hạn trên bảng điện tử chứng khoán, nhưng về lâu dài, nó sẽ làm xói mòn niềm tin và văn hóa công ty – những giá trị cốt lõi mà không một trí tuệ nhân tạo nào có thể thay thế được.