Sa thải vì AI: Sự thật đằng sau xu hướng hay chỉ là tấm lá chắn cho những sai lầm quản trị?
Trong hai năm trở lại đây, cụm từ ‘sa thải vì AI’ đã trở thành một nỗi ám ảnh đối với nhân sự ngành công nghệ và truyền thông. Hàng loạt gã khổng lồ như Google, Meta, Amazon cho đến các công ty khởi nghiệp đều công bố các đợt cắt giảm nhân sự lớn với lý do tái cấu trúc để tập trung vào Trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, một luồng quan điểm khác đang trỗi dậy mạnh mẽ trong giới chuyên gia kinh tế: Liệu AI có thực sự đủ mạnh để thay thế hàng chục nghìn nhân sự chỉ trong một đêm, hay đây chỉ là một chiêu trò truyền thông khéo léo để che đậy những yếu kém trong quản lý?
1. Cơn sốt AI và sự xuất hiện của ‘Vật tế thần’ hoàn hảo
Kể từ khi ChatGPT ra mắt, thế giới đã chứng kiến một cuộc chạy đua vũ trang về công nghệ chưa từng có. Các công ty đổ hàng tỷ USD vào hạ tầng tính toán và nhân tài AI. Để cân đối bảng cân đối kế toán, họ thực hiện sa thải. Việc gắn mác ‘sa thải để đầu tư cho AI’ mang lại một lợi thế kép: nó vừa giải thích được lý do tại sao công ty cần cắt giảm chi phí, vừa gửi đi một thông điệp tích cực tới các nhà đầu tư rằng công ty đang đi đúng hướng của tương lai. Trí tuệ nhân tạo bỗng nhiên trở thành một lý do ‘hợp lý’ và mang tính thời đại, giúp các CEO tránh được những lời chỉ trích về việc điều hành kém hiệu quả.
2. Hệ quả từ cơn say tuyển dụng thời đại dịch
Để hiểu rõ hơn về làn sóng sa thải hiện tại, chúng ta cần nhìn lại giai đoạn 2020-2021. Khi đại dịch COVID-19 bùng nổ, nhu cầu về dịch vụ trực tuyến tăng vọt, các công ty công nghệ đã điên cuồng tuyển dụng để chiếm lĩnh thị trường. Họ tuyển dư thừa nhân sự với mức lương cao ngất ngưởng chỉ để ngăn đối thủ không có được nhân tài. Khi nền kinh tế mở cửa trở lại và tốc độ tăng trưởng chững lại, các công ty này rơi vào tình trạng dư thừa nhân lực trầm trọng. Thay vì thừa nhận rằng ‘chúng tôi đã tính toán sai thị trường’, việc đổ lỗi cho AI là một giải pháp thông minh hơn nhiều. Nó giúp doanh nghiệp giữ được uy tín và không làm giảm giá trị cổ phiếu.
3. ‘Whitewashing’ – Nghệ thuật tẩy trắng sai lầm quản trị
Khái niệm ‘Whitewashing’ (tẩy trắng) trong nhân sự ám chỉ việc sử dụng một xu hướng công nghệ cao quý để khỏa lấp những quyết định sai lầm. Các chuyên gia phân tích rằng, nhiều vị trí bị cắt giảm thực tế không liên quan trực tiếp đến các tác vụ mà AI hiện tại có thể đảm nhiệm tốt, như chăm sóc khách hàng chuyên sâu, quản lý dự án phức tạp hay sáng tạo nội dung mang tính chiến lược. Tuy nhiên, bằng cách gộp chung tất cả vào diện ‘cắt giảm do AI’, doanh nghiệp tạo ra một ảo giác rằng họ đang tinh gọn và hiện đại hóa, thay vì đang phải vật lộn với các khoản nợ hoặc sự sụt giảm doanh thu do quản lý kém.
4. Áp lực từ Phố Wall và nỗi sợ bị bỏ lại phía sau
Các nhà đầu tư hiện nay có một sự ám ảnh đặc biệt với AI. Bất kỳ công ty nào nhắc đến ‘AI’ trong báo cáo tài chính đều thấy giá cổ phiếu tăng vọt. Ngược lại, những công ty duy trì bộ máy cồng kềnh với các phương thức vận hành cũ bị coi là chậm chạp. Do đó, sa thải nhân viên và tuyên bố chuyển dịch sang AI là một cách để làm đẹp báo cáo tài chính. Điều này tạo ra một vòng lặp độc hại: công ty sa thải để làm hài lòng cổ đông, lấy AI làm cái cớ, dù thực tế công nghệ này vẫn chưa thực sự mang lại lợi nhuận trực tiếp đủ bù đắp cho sự thiếu hụt về nguồn lực con người.
5. AI có thực sự thay thế được con người ở thời điểm hiện tại?
Mặc dù AI có khả năng ấn tượng trong việc viết code cơ bản, tóm tắt văn bản hay tạo hình ảnh, nhưng để thay thế hoàn toàn các quy trình kinh doanh phức tạp là một câu chuyện khác. AI hiện nay vẫn gặp phải các vấn đề về ‘ảo giác’ (hallucination), thiếu đạo đức nghề nghiệp và không có khả năng tư duy phản biện trong bối cảnh văn hóa đa dạng. Việc các công ty sa thải hàng loạt với niềm tin rằng AI sẽ gánh vác được khối lượng công việc đó là một canh bạc mạo hiểm. Thực tế cho thấy, sau các đợt sa thải, nhiều công ty đã phải đối mặt với tình trạng quá tải công việc cho những người ở lại, dẫn đến sự kiệt sức và giảm chất lượng sản phẩm.
6. Tác động tâm lý và sự đứt gãy niềm tin của người lao động
Việc sử dụng AI như một cái cớ để sa thải đang hủy hoại niềm tin giữa người lao động và người sử dụng lao động. Nhân viên cảm thấy mình chỉ là những con số có thể thay thế dễ dàng bởi một thuật toán, dù họ đã cống hiến hết mình. Điều này dẫn đến xu hướng ‘nghỉ việc trong im lặng’ hoặc sự thiếu gắn kết lâu dài. Khi AI được coi là ‘kẻ thù’ lấy đi miếng cơm manh áo thay vì là một công cụ hỗ trợ, sự kháng cự đối với công nghệ mới sẽ tăng cao, làm chậm quá trình chuyển đổi số thực sự của doanh nghiệp.
7. Tương lai nào cho thị trường lao động?
Chúng ta không thể phủ nhận AI sẽ thay đổi cách chúng ta làm việc, nhưng nó không nên là một lá chắn cho những sai lầm trong chiến lược kinh doanh. Một doanh nghiệp bền vững là nơi biết kết hợp sức mạnh của trí tuệ nhân tạo và sự sáng tạo của con người. Thay vì sa thải, các công ty nên đầu tư vào việc đào tạo lại (reskilling) để nhân viên biết cách điều khiển AI. Những công ty sử dụng AI như một chiêu trò tẩy trắng có thể đạt được lợi ích tài chính ngắn hạn, nhưng về lâu dài, họ sẽ mất đi thứ quý giá nhất: niềm tin của nhân tài và văn hóa doanh nghiệp.
8. Kết luận
Sa thải vì AI là một hiện tượng có thật, nhưng nó đang bị phóng đại và lạm dụng để phục vụ cho những mục đích khác. Đã đến lúc chúng ta cần nhìn nhận khách quan hơn về năng lực của công nghệ và trách nhiệm của các nhà lãnh đạo. Đừng để AI trở thành một ‘kẻ phản diện’ bất đắc dĩ trong những câu chuyện sai lầm về quản trị. Tương lai của công việc nằm ở sự cộng tác, nơi con người sử dụng AI để vươn tới những tầm cao mới, chứ không phải bị gạt sang một bên bởi những chiêu trò truyền thông khéo léo.
