Tại Sao So Sánh AI Với Trí Tuệ Con Người Là Một Sai Lầm Hệ Thống? Góc Nhìn Từ Bản Chất Xã Hội

Trong những năm gần đây, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT hay Claude, đã khơi dậy một làn sóng so sánh không hồi kết giữa máy móc và con người. Chúng ta thường tự hỏi: ‘AI có thể viết code giỏi hơn lập trình viên không?’ hay ‘Liệu AI có thể sáng tác nhạc hay hơn nhạc sĩ?’. Tuy nhiên, theo Phó Giáo sư Celeste Rodriguez Louro từ Đại học Western Australia, cách đặt vấn đề này đang phạm phải một sai lầm cơ bản. Việc so sánh AI với trí tuệ cá nhân đã vô tình gạt bỏ các yếu tố thiết yếu cấu thành nên trí thông minh thực thụ: bản chất xã hội, tính thể hiện (embodiment) và sức mạnh tập thể của con người.

1. Cái bẫy của ‘Trí tuệ cá nhân hóa’

Khi đánh giá AI, chúng ta có xu hướng sử dụng các bài kiểm tra chuẩn hóa vốn được thiết kế cho cá nhân con người, chẳng hạn như kỳ thi SAT, bài kiểm tra IQ hay các kỳ thi cấp chứng chỉ hành nghề luật. Nếu AI đạt điểm cao, chúng ta kết luận nó ‘thông minh’. Cách tiếp cận này coi trí tuệ là một bộ kỹ năng tính toán thuần túy diễn ra trong một ‘bộ não’ độc lập. Nhưng con người không tiến hóa để trở thành những cỗ máy giải toán đơn độc.

Trí tuệ con người bản chất là một hệ thống mở. Chúng ta không chỉ lưu trữ thông tin; chúng ta kiến tạo ý nghĩa thông qua sự tương tác. Một đứa trẻ không học ngôn ngữ chỉ bằng cách nghe các tệp âm thanh; nó học thông qua ánh mắt của mẹ, thông qua việc cầm nắm đồ vật và thông qua phản hồi từ môi trường xã hội xung quanh. AI, ngược lại, chỉ xử lý các mẫu xác suất dựa trên dữ liệu tĩnh. Nó có thể ‘biết’ từ ‘yêu’ xuất hiện trong ngữ cảnh nào, nhưng nó không bao giờ thực sự trải nghiệm sự gắn kết xã hội đằng sau từ đó.

2. Ngôn ngữ: Không chỉ là dữ liệu, đó là sợi dây xã hội

PGS. Celeste Rodriguez Louro nhấn mạnh rằng ngôn ngữ là minh chứng rõ nhất cho bản chất xã hội của trí tuệ. Trong các mô hình AI, ngôn ngữ được coi là một tập hợp các ký hiệu (tokens) có thể dự đoán được. Tuy nhiên, đối với con người, ngôn ngữ là một công cụ sống động để duy trì các mối quan hệ xã hội và định hình bản sắc.

Sự khác biệt trong việc tạo ra ý nghĩa

Khi hai người trò chuyện, họ không chỉ trao đổi thông tin. Họ đang thực hiện một hành vi hợp tác. Họ điều chỉnh tông giọng, sử dụng ngôn ngữ cơ thể và dựa trên những trải nghiệm văn hóa chung để hiểu nhau. Một câu đùa chỉ có thể gây cười nếu cả người nói và người nghe cùng chia sẻ một bối cảnh xã hội cụ thể. AI có thể bắt chước cấu trúc của một câu đùa, nhưng nó không thể ‘cảm’ được sự tinh tế của tính thời điểm hay sự nhạy cảm văn hóa – những thứ vốn được bồi đắp qua hàng ngàn năm tiến hóa tập thể.

3. Tính thể hiện (Embodiment) và Trí tuệ sinh học

Một điểm yếu cốt tử khác trong việc so sánh AI và con người là sự thiếu vắng của cơ thể vật lý ở AI. Trí tuệ con người gắn liền với các giác quan và nhu cầu sinh học. Chúng ta hiểu về trọng lực vì chúng ta từng ngã; chúng ta hiểu về sự ấm áp vì chúng ta có cảm giác nhiệt.

Hệ thống thần kinh của chúng ta không tách rời khỏi các cơ quan khác. Cảm xúc, hormone và phản xạ sinh tồn đóng vai trò quan trọng trong cách chúng ta ra quyết định. AI hoạt động trong một môi trường không trọng lực, không cảm giác và không có nhu cầu tồn tại. Do đó, cái gọi là ‘trí tuệ’ của AI thực chất chỉ là một sự mô phỏng bề mặt, thiếu đi cái gốc rễ của kinh nghiệm thực tiễn (lived experience). Trí tuệ không thể tách rời khỏi sự tồn tại có thực.

4. Sức mạnh của trí tuệ tập thể

Lịch sử nhân loại không được viết nên bởi những cá nhân xuất chúng làm việc riêng lẻ. Mọi thành tựu lớn lao – từ việc xây dựng kim tự tháp đến việc giải mã bản đồ gene người – đều là kết quả của trí tuệ tập thể. Trí thông minh của chúng ta nằm ở khả năng cộng tác, truyền tải kiến thức qua nhiều thế hệ và điều chỉnh hành vi dựa trên sự phản hồi của cộng đồng.

AI hiện nay là một ‘kẻ tiêu thụ’ kiến thức tập thể của nhân loại (thông qua việc quét internet), nhưng nó không đóng góp vào quá trình kiến tạo văn hóa một cách chủ động. Nó không có khả năng thấu cảm để hiểu tại sao một chuẩn mực xã hội lại thay đổi, hay tại sao một cuộc cách mạng tư tưởng lại nổ ra. Việc coi AI là một thực thể thông minh tương đương với con người là sự đánh giá thấp vai trò của mạng lưới xã hội phức tạp mà chúng ta đã xây dựng.

5. Tại sao sự nhầm lẫn này lại nguy hiểm?

Khi chúng ta tin rằng AI có trí tuệ giống con người, chúng ta bắt đầu phó mặc cho nó những quyết định quan trọng mang tính đạo đức và xã hội. Điều này dẫn đến những rủi ro nghiêm trọng:

• Mất đi sự thấu cảm: Nếu AI thay thế con người trong các công tác tư vấn tâm lý hoặc quản lý nhân sự, yếu tố kết nối con người sẽ bị triệt tiêu.
• Định kiến hệ thống: AI học từ dữ liệu quá khứ, vốn chứa đầy các định kiến xã hội. Nếu không có ‘trí tuệ đạo đức’ của con người để điều chỉnh, AI sẽ chỉ làm trầm trọng thêm các bất công.
• Sự phụ thuộc quá mức: Việc tin rằng AI ‘biết tuốt’ khiến chúng ta lười tư duy phản biện và mất đi khả năng giải quyết vấn đề dựa trên trực giác xã hội.

Kết luận: Hướng tới sự cộng tác thay vì thay thế

Thay vì cố gắng chứng minh AI thông minh hơn hay kém thông minh hơn con người, chúng ta nên nhìn nhận nó như một công cụ hỗ trợ mạnh mẽ. Trí tuệ con người là duy nhất nhờ vào bản chất xã hội, sự thấu cảm và khả năng hoạt động tập thể – những điều mà các thuật toán silicon hiện tại và tương lai gần khó lòng đạt tới.

Cuộc thảo luận về AI cần được chuyển hướng: Không phải là máy móc đối đầu với con người, mà là cách con người sử dụng máy móc để tăng cường khả năng tập thể của chính mình. Như PGS. Celeste Rodriguez Louro đã gợi ý, chỉ khi hiểu rõ những gì làm nên nhân tính, chúng ta mới có thể phát triển công nghệ một cách bền vững và đạo đức nhất.

Các từ khóa chính cần nhớ:

1. Trí tuệ xã hội: Sự thông minh nảy sinh từ tương tác giữa người với người.
2. Tính thể hiện: Vai trò của cơ thể vật lý trong việc hình thành tư duy.
3. Sự hợp tác: Yếu tố AI không thể sao chép hoàn toàn từ con người.